ZIP, RAR və ya 7z: hansı arxiv formatını seçmək lazımdır?

ZIP üçünün ən köhnəsidir. Phil Katz 1989-cu ildə PKWARE şirkəti vasitəsilə PKZIP-i buraxdı və format təsvirini APPNOTE.TXT adlı mətn faylı kimi dərc etdi ki, hər kəs uyğun proqram yaza bilsin. Əsas sıxma metodu olan Deflate 1993-cü ildə PKZIP 2.0 ilə gəldi və PNG şəkillərinin, gzip-in içindəki alqoritmin eynisidir. Spesifikasiyanı sərbəst tətbiq etmək mümkün olduğu üçün ZIP oxuyucuları hər yerə yayıldı: Windows-a, macOS-a, telefonlara, Java-ya (JAR faylları) və uzantısı fərqli olan ZIP arxivləri olan Office sənədlərinə.

Sonra RAR gəldi. Eugene Roshal onu 1993-cü ildə buraxdı, qardaşı Alexander isə WinRAR satan RARLAB şirkətini idarə edir. Format qapalıdır. Arxivi açmaq pulsuzdur və RARLAB digər proqramların arxivləri oxumaq üçün istifadə edə biləcəyi UnRAR mənbə kodunu dərc edir, lakin lisenziya bu koddan RAR yaradan proqram hazırlamağı qadağan edir. Ona görə .rar faylını onlarla proqramda açmaq olar, amma yaratmaq demək olar ki, həmişə WinRAR və ya onun əmr sətri qardaşı deməkdir. Əvəzində digərlərində eyni formada olmayan iki imkan alırsınız: standart olaraq bərk (solid) arxivlər və bərpa qeydləri.

7z ən gənci. Igor Pavlov 7-Zip proqramını 1999-cu ildə 7z formatı və LZMA sıxması ilə birlikdə buraxdı; sonradan işi prosessor nüvələri arasında bölən LZMA2 əlavə olundu. 7-Zip pulsuz və LGPL altında açıq mənbəlidir, format sənədləşdirilib, ona görə Mac-də Keka, Linux-da p7zip kimi alətlər də 7z yaza bilir. Proqramı 7-zip.org saytından endirə bilərsiniz. Pavlov onu hələ də dəstəkləyir, yeni versiyalar ildə bir neçə dəfə çıxır. Öz fayl menecerinin görünüşü sadədir, amma əsas məsələ formatdır: bu gün Windows, Mac və Linux-da demək olar ki, bütün üçüncü tərəf arxivatorlar 7z oxuya bilir.

Arxivin nə qədər kiçilməsi formatdan çox, içinə nə qoyulmasından asılıdır. Sadə mətn, CSV ixracları, jurnallar, mənbə kodu və köhnə .doc faylları təkrarlarla doludur və üç format da onları yaxşı sıxır: belə qovluq ZIP-də adətən ilkin ölçünün üçdə birinə və ya daha azına düşür, LZMA2 ilə 7z isə üstəlik adətən 10–30% də azaldır. RAR adətən ikisinin arasında olur. Qovluqda çoxlu oxşar kiçik fayl olanda fərq artır, çünki 7z və RAR onları fasiləsiz bir axın, yəni bərk arxiv kimi yığa bilir, ZIP isə hər faylı ayrıca sıxır və əvvəlkindən öyrəndiyini təkrar istifadə edə bilmir.

Foto, video və musiqi başqa cür davranır. JPG, HEIC, MP4, MP3 və əksər PDF-lər artıq sıxılıb, ona görə hər hansı arxiv formatı onlarda cəmi bir-iki faiz qazandırır, bəzən heç nə. Müasir Office faylları (.docx, .xlsx, .pptx) daxilən ZIP arxividir və onlar da çətinliklə kiçilir. 2 GB-lıq bayram videoları qovluğunu ZIP-ləyib 1 GB gözləsəniz, hansı formatı seçsəniz də məyus olacaqsınız. Arxiv yenə də yüzlərlə faylı bir yükləmədə toplamaq üçün faydalıdır, amma kiçiltmək üçün yox. Məqsəd ölçüdürsə, əvvəlcə həmin faylları sıxın, sonra nəticəni arxivləyin.

Sürət əks istiqamətdə gedir. ZIP-dəki Deflate tez yaradılır və çox tez açılır, hətta köhnə noutbukda və ya telefonda. 7z-nin Ultra səviyyəsində yaratmaq bir neçə dəfə uzun çəkə bilər və xeyli çox yaddaş tələb edir, açılma isə nisbətən sürətli qalır. RAR ortadadır. Birdəfəlik e-poçt qoşması üçün 7z-nin sərf etdiyi əlavə dəqiqələr nadir hallarda özünü doğruldur; illərlə diskdə qalacaq ehtiyat nüsxə üçün 20% kiçik fayl gözləməyə dəyər. Əksər alətlər həmçinin ağır sıxmanı atlayan Store və ya Fast səviyyəsi təklif edir, media üçün ağlabatan seçim budur.

Üç format da parol ala bilər, amma eyni şeyi qorumurlar. Adətən ZipCrypto adlanan ilkin ZIP şifrələməsi 1990-cı illərin əvvəlindən qalıb və 1994-cü ildə dərc olunmuş məlum açıq mətn hücumu ilə sındırıla biləcəyi göstərilib; pulsuz alətlər bu gün də ondan istifadə edir. ZIP həmçinin AES-256 işlədə bilər: bu, WinZip-in 2003-də təqdim etdiyi, 7-Zip, WinRAR və müasir daxili açma alətlərinin oxuduğu genişlənmədir. RAR5 də AES-256 işlədir, 7z də. Uzun, təsadüfi parolla bu üçündən hər biri təxminlə sındırılması praktiki olaraq mümkünsüzdür.

Fərq nəyin görünən qalmasındadır. ZIP məzmun şifrələnsə belə, fayl adları, ölçülər və tarixlər siyahısını hər kəsə göstərir. 7z başlığı da şifrələyə bilir, belə ki parol daxil edilənə qədər heç nə göstərilmir; RAR isə WinRAR-da Encrypt file names adlanan oxşar seçim təklif edir. 2025-tax-return-SSN.pdf kimi fayl adının özü həssasdırsa, bu vacibdir. Eyni yanaşma tək sənədlərə də aiddir: PDF-ə şifrə qoymaq bələdçimizdə təsvir olunan kimi, faylın özünə parol qoymaq bir faylı arxivə bükməkdən daha sadə ola bilər.

Pozulmuş fayl adları ZIP-in köhnə problemidir. İlk ZIP alətləri adları kompüterin işlətdiyi simvol dəstində saxlayırdı, məsələn ABŞ-da köhnə DOS kod səhifəsi, Yaponiyada Shift-JIS, və hansının işləndiyini qeyd etmirdi. Spesifikasiya 2006-cı ildə UTF-8 adlar üçün bayraq əlavə etdi, amma çoxlu alət illərlə bunu nəzərə almadı. Nəticə başqa ölkədən ZIP almış hər kəsə tanışdır: koreya, kiril və ya diakritikli adlar açıldıqdan sonra simvol yığınına çevrilir. 7z və RAR5 adları əvvəldən Unicode ilə saxlayır, ona görə bu problem nadir olur. ZIP-ləri xaricə göndərirsinizsə, UTF-8 adlar yazan müasir alətlə yaradın.

Ölçü limitləri də əvvəllər vacib idi. İlkin ZIP formatı hər faylı və bütün arxivi 4 GB ilə məhdudlaşdırırdı və ən çoxu 65 535 qeydə icazə verirdi. 2001-də əlavə olunan ZIP64 bu tavanları aradan qaldırdı və bütün müasir açma proqramları onu oxuyur, baxmayaraq ki, bir neçə çox köhnə proqram və bəzi quraşdırılmış cihazlar oxumur. 7z və RAR böyük fayllar nəzərə alınaraq hazırlanıb və limitləri sahib olduğunuz hər hansı diskdən qat-qat yüksəkdir, ona görə 50 GB-lıq disk obrazı heç biri üçün problem deyil. Arxiv aləti və ya cihaz 4 GB-dan böyük ZIP-in xətalı olduğunu bildirirsə, adətən səbəb ZIP64 oxuyucusunun olmamasıdır və 7-Zip-in ya sistem açıcısının cari versiyası bunu həll edir.

Üçü də bir arxivi sabit ölçülü hissələrə böləbilir; bu, yükləmə limitlərinə və 4 GB-dan böyük faylları qəbul etməyən köhnə FAT32 disklərinə kömək edir. Adlandırma fərqlidir: ZIP .z01, .z02 və sonda .zip işlədir; RAR5 .part1.rar, .part2.rar; 7z isə .7z.001, .7z.002. Qayda hamısı üçün eynidir: heç nəyi açmaq üçün bütün hissələr bir qovluqda olmalıdır, çatışmayan hissə ona yayılan hər faylı pozur. Bölünmüş hissələr riski də artırır, ona görə heç nəyi silməzdən əvvəl hər birinin tam endiyini yoxlayın.

Daxili dəstək son üç ildə əvvəlki iyirmi ildən çox dəyişib. 2023-cü ilin sonunda çıxan Windows 11 23H2 versiyası açıq mənbəli libarchive kitabxanasından istifadə edərək File Explorer-ə RAR, 7z, TAR və bir neçə digər formatın açılmasını əlavə etdi, 24H2 versiyası isə ZIP ilə yanaşı 7z və TAR üçün Sıxılma hədəfi seçimlərini gətirdi. Windows-un heç bir versiyası RAR yaratmır. Windows 10 hələ də yalnız ZIP-i dəstəkləyir. Apple bu yolla getməyib: macOS-dakı Archive Utility ZIP (həmçinin gzip və tar) açır, RAR və 7z açmır, ona görə Mac istifadəçiləri The Unarchiver və ya Keka quraşdırır.

Telefonlar ZIP-lə qalır. iPhone-dakı Files tətbiqi iOS 13-dən ZIP açır və faylları ona sıxa bilir, Android-də Files by Google isə ZIP-i açır. Telefonda RAR və 7z üçün üçüncü tərəf tətbiq lazımdır, bu da əksər alıcıların atmayacağı addımdır. Qarşı tərəfdə nə olduğunu bilmirsinizsə, istənilən cihazda ZIP faylı açmaq üzrə addım-addım bələdçi hər sistemin nə təklif etdiyini göstərir. İş və məktəb kompüterləri əlavə maneə yaradır, çünki çoxu proqram quraşdırmağı bloklayır və belə maşının aça biləcəyi yeganə arxiv çox vaxt ZIP olur.

Format seçimi əslində qarşı tərəfdəki adamla bağlı sualdır. Fayları müştəriyə, müəllimə, qohuma və ya yükləmə portalına göndərərkən ZIP etibar edə biləcəyiniz yeganə variantdır və 7z ilə qazana biləcəyiniz bir neçə faiz çaşqın cavaba dəyməz. ZIP onlayn yarada bilərsiniz: Arxiv formatı bölməsində ZIP seçin, gizli olan hər şey üçün isə Əlavə ayarlar altında Şifrələmə AES-256 olmaqla Parol təyin edin. Arxiv yalnız özünüz üçündürsə, hesab dəyişir: 7z daha kiçik ehtiyat nüsxələr, başlıq şifrələməsi və hər masaüstü sistemdə pulsuz alət verir.

E-poçtun öz qaydaları var. Gmail qoşmaları 25 MB, Outlook.com isə 20 MB ilə məhdudlaşdırır və videoları ZIP-ləmək sizi bu limitlərin altına salmaz, çünki onlar çətinliklə sıxılır. Gmail həmçinin .exe və .bat kimi icra olunan faylları ZIP və ya digər arxivin içində belə bloklayır və skan edə bilmədiyi üçün bəzi parollu arxivləri qəbul etmir. Böyük dəstlər üçün limitdən kiçik parçalar düzəltmək məqsədilə Hissələrə böl, hər biri seçimindən istifadə edin və ya əvəzinə bulud linki paylaşın. Alıcı tək fayl istəyirsə, bir neçə böyük sənədin ZIP-i on ayrı qoşmadan yenə də rahatdır.

Arxivi çevirmək hər faylı açıb eyni faylları yenidən yığmaq deməkdir, ona görə məzmun bayt-bayt eyni çıxır. Ən çox rast gəlinən istiqamət ZIP-ə doğrudur: RAR və ya 7z almısınız və həmkarın heç nə quraşdırmadan aça biləcəyi format istəyirsiniz. Brauzerdə RAR-ı ZIP-ə çevirə və ya 7z-ni ZIP-ə çevirə bilərsiniz; mənbədə parol varsa, o Cari parol sahəsinə yazılır, Yeni parol isə ZIP-i yenidən kilidləyir. Arxivdə çoxlu mətn olubsa, ZIP-in daha böyük olacağını gözləyin, çünki bərk sıxma keçmir.

Digər xassələr konteynerə aiddir və onunla birlikdə yox olur. 7z və ya RAR-dakı başlıq şifrələməsi qalmır, çünki ZIP fayl adlarını həmişə göstərir. TAR.GZ-dəki Unix icazələri düşə bilər. WinRAR-ın zədələnmiş arxivi bərpa etmək üçün istifadə edə bildiyi RAR bərpa qeydi isə ZIP və ya 7z-də ümumiyyətlə yoxdur. Bunların heç biri faylların özünü dəyişmir; yalnız onların necə saxlanıb qorunduğunu dəyişir.

Əks istiqamət, yəni ZIP-dən 7z-yə, arxivləşdirmək üçün məntiqlidir, RAR yaratmaq üçün isə rarlab.com saytından WinRAR lazımdır. Yeni arxiv yox, sadəcə arxivdəki faylları istəyirsinizsə, çevirmək əvəzinə onlayn açın və bir addımı tamamilə atlayın.

Sol sütunda öz vəziyyətinizi tapın. İki sətir uyğun gələndə alıcı ilə bağlı olan üstün gəlir, çünki heç kimin aça bilmədiyi arxiv 20% böyük olandan az dəyərlidir. Hər sətir hər iki tərəfdə müasir alətlər olduğunu fərz edir; alıcı köhnə iş noutbukundan və ya bağlı məktəb kompüterindən istifadə edirsə, sadə ZIP-ə daha çox üstünlük verin.